همه احوال و فرمود كه * ( خُذِ الْعَفْوَ ) * فراگير صفت عفو را و با كسانى كه نسبت به تو سخنى بى ادبانه مىگويند حدت و ستيزگى مكن و بلطف و ملايمت و نرمى با آنها سلوك كن كه اين به من اقربست بهدايت ايشان و تاثير آن بيشتر در ميان قلوب ايشان بجانب ايمان و نعم ما قيل بشيرين زبانى و لطف و خوشى توانى كه پيلى بمويى كشى و يا معنى آنست كه فراگير آسانى را در كار مردمان و مجو بر ايشان كارى را كه شاق باشد بر ايشان و يا فراگير فضل اغنيا را يعنى آنچه بر ايشان سهل و آسان باشد صدقه دادن آن از زوايد اموال و در اخذ آن از ايشان مبالغه و استقصى مكن بنا بر اين معنى نزول آيه قبل از وجوب زكات بوده باشد چه اين سوره مكى است و آيه زكات مدنى و بعد از نزول آيهء زكات حضرت بطوع و كره از مردمان زكات ميگرفت و مصداق معنى اول است اين كه در خبر آمده كه چون اين آيه نازل شد حضرت جبرئيل را از معنى * ( خُذِ الْعَفْوَ ) * سؤال كرد جبرئيل عليه السّلام گفت لا ادرى حق اسال العالم نميدانم معنى آن را تا از حضرت ملك علام سؤال كنم پس برفت و باندك زمانى بازآمد و گفت يا محمد ان اللَّه يا مرك ان تعفو عمن ظلمك و تعطى من حرمك و تصل من قطعك يعنى اى محمد حق سبحانه و تعالى ترا ميفرمايد كه عفو كن از كسى كه بر تو ستم كرده باشد و عطا كن بآنكسى كه ترا از عطيهء خود محروم ساخته باشد و به پيوند به كسى كه از تو بريده باشد * ( وَأْمُرْ ) * و امر كن مردمان را * ( بِالْعُرْفِ ) * بنيكويى در اقوال و افعال كه مستحسن باشد عقلا يا شرعا * ( وَأَعْرِضْ ) * و روى بگردان بعد از اقامهء حجت * ( عَنِ الْجاهِلِينَ ) * از نادانان و سفيهان اگر از جانب ايشان آزارى و رنجى به تو رسد و مانند اين ستيزه مكن بلكه ملايمت و ملاطفت را شعار و دثار خود ساز چه مقابله سفه بسفه موجب هتك عرض و دنائت قدر مىشود ابو حمزهء بغدادى گفته كه نفس جاهلترين جاهلانست سزاوارتر است به آنكه از او اعراض كنى و اطاعت ننمايى و فى نفس الامر اصول مكارم اخلاق همين است و لهذا از جعفر بن محمد الصادق صلوات اللَّه عليه روايت است كه حقتعالى به اين آيه رسول خود را بمكارم اخلاق امر فرمود و در قرآن هيچ آيتى نيست كه از اين آيه جامعترين مكارم اخلاق باشد و حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود كه بعثت لأتمم الاخلاق همين است و بدانكه امر باعراض از جهال موجب نسخ آن نيست بآية القتال زيرا كه آيه اول عام است شامل جميع جهال و ثانى خاص است بكفار پس عموم مطلق اعراض نيست مرويست از ابن زيد كه چون اين آيه نازل شد حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود كه بار خدايا گاهست كه غضب بر من مستولى مىشود نزد اين حال چه كنم اين آيه نازل شد كه * ( وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ ) * و اگر برانگيزاند